Да Дня маці “Я слаўлю мамы светлае імя…”

Калі б была мая воля на тое – пачаў бы я азбуку менавіта з літары М: як і ўсё на зямлі, усё ў нас пачынаецца з Маці (Рыгор Барадулін)

Маці… Колькі цяпла тоіць магічнае слова, якім называюць самага роднага, блізкага, дарагога чалавека! Самыя ўзвышаныя пачуцці, самыя чуллівыя словы, самыя яркія фарбы – усё для маці. Мастакі ва ўсе часы звярталіся да гэтага вобразуа, укладаючы ў яго прыгажосць і гармонію свету, духоўную моц чалавека.

У выяўленчым мастацтве вобраз маці – гэта перш за ўсё Мадонна, Багародзіца. Вечная паэзія мацярынства, духоўная і фізічная дасканаласць, ідэал жаноцкасці ўвасоблены на работах сусветнавядомых мастакоў, сярод якіх Леанарда да Вінчы, Рафаэль. 

Мадонна Літа
Мадонна Літа
Леанарда да Вінчы
  • паміж 1480–1491
  • Са збору Дзяржаўнага Эрмітажа (Расія, Санкт-Пецярбург)
Сіксцінская Мадонна
Сіксцінская Мадонна
Рафаэль Санці
  • 1513–1514
  • Са збору Галерэі старых майстроў (Германія, Дрэздэн)
Прайсці налева
Прайсці направа

Калекцыя Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь таксама можа пахваліцца цэлым шэрагам работ, прысвечаных тэме мацярынства. У першую чаргу гэта, вядома, абразы – найстаражытнейшы мастацкі гімн Маці Божай. Ва ўсе часы для Багародзіцы, Заступніцы перад Айцом Нябесным, мастакі шукалі найлепшыя і найпрыгажэйшыя фарбы. Вобраз Дзевы Марыі мог быць сумным, нават суровым (як на іконе Маці Божай Адзігітрыі Смаленскай, напісанай у візантыйскай традыцыі), падкрэсліваючы цяжкія пачуцці Багародзіцы, якая ведае, што яе дзіця будзе забіта – як вытрываць такое? А мог, як на іконе Маці Божая Замілаванне, раскрываць трапяткое пачуццё радаснага гонару, узаемнай пяшчоты і любові Маці і Дзіцяці.

Маці Божая Адзігітрыя Смаленская
Маці Божая Адзігітрыя Смаленская
Невядомы майстар
  • XVI ст.
Маці Божая Замілаванне
Маці Божая Замілаванне
Невядомы майстар
  • 1656
Прайсці налева
Прайсці направа

На палотнах еўрапейскіх мастакоў XVII–XVIII са збору нашага музея Дзева Марыя прадстае як звычайная жанчына, што цешыцца радасцямі мацярынства. У гэтых работах высокае, духоўнае і зямное, пачуццёвае аб’яднаны ў адзін гарманічны вобраз прыгажосці і пяшчоты.

Мадонна з дзіцем
Мадонна з дзіцем
Гверчына (Джавані Франчэска Барб’еры)
  • XVII ст.
Мадонна з дзіцем
Мадонна з дзіцем
Невядомы мастак
  • XVIII ст.
Прайсці налева
Прайсці направа

Душэўная цеплыня, любоў, замілаванне характарызуюць цэлы шэраг партрэтаў маці і дачок XIX ст. На іх жанчыны мякка абдымаюць сваіх дзяцей, якія ў адказ прытуляюцца да маці, выказваючы шчырыя пачуцці пяшчоты і асаблівай душэўнай блізкасці. 

Партрэт П. М. Мураўёвай з дачкой
Партрэт П. М. Мураўёвай з дачкой
Фёдар Тулаў
  • 1820-я
Партрэт В. І. Яршовай з дачкой Кацярынай
Партрэт В. І. Яршовай з дачкой Кацярынай
Васіль Трапінін
  • 1831
Партрэт Амаліі Лейхтэнбергскай з дачкой
Партрэт Амаліі Лейхтэнбергскай з дачкой
Фрыдрых Дзюрк
  • Канец 1830-х – пачатак 1840-х
Партрэт М. М. Дандуковай-Корсакавай з дачкой
Партрэт М. М. Дандуковай-Корсакавай з дачкой
Філіп Будкін (Буткін)
  • 1838
Прайсці налева
Прайсці направа

Многія мастакі ў сваіх работах звярталіся да шчырых праяўленняў эмоцый паміж блізкімі людзьмі. Прыцягваюць увагу сцэны, на якіх адлюстроўваюцца штодзённыя радасці, шчырыя ўзаемаадносіны мамы і дзіцяці, задавальненне ад праведзенага разам часу.

Італьянская сям’я
Італьянская сям’я
Невядомы мастак (кола К. П. Брулова)
  • першая палова XIX ст.
Сялянка з дзецьмі
Сялянка з дзецьмі
Невядомы мастак (кола А. Г. Венецыянава)
  • 1850-я
Ю. Я. Кустодзіева з дачкой
Ю. Я. Кустодзіева з дачкой
Барыс Кустодзіеў
  • 1906
Прайсці налева
Прайсці направа

ХХ стагоддзе прапануе як зварот да спрадвечнага вобраза маці з дзіцем (мадонна на карціне Міхаіла Сеўрука “Жніво”, дзе вобраз мацеры-карміцелькі атаясамліваецца з зямлёй-карміцелькай), так і адлюстраванне ціхіх радасцей мацярынства: чаканне дзіцяці (Сяргей Тутуноў “Мацярынства”), захаплення і гордасці за сваё дзіця (Натан Воранаў “Цікавая кніга”), штодзённага сумеснага баўлення часу, якое, можа, і не напоўнена неякай асаблівай паэтычнасцю, але пры гэтым зіхаціць душэўнай знітаванасцю і ўзаемнай пяшчотай (Леў Зевін “Лета. Сям’я”, Леанід Шчамялёў “Мацярынства”). 

Жніво
Жніво
Міхаіл Сеўрук
  • 1937
Мацярынства
Мацярынства
Сяргей Тутуноў
  • 1962
Цікавая кніга
Цікавая кніга
Натан Воранаў
  • 1954
Лета. Сям'я
Лета. Сям'я
Леў Зевін
  • 1940
Мацярынства
Мацярынства
Леанід Шчамялёў
  • 1963
Прайсці налева
Прайсці направа

Падзеі Другой сусветнай вайны ўнеслі свае змены ў трактоўку вобраза маці, бо і сама вайна змяніла лёсы людзей. Цяпер жанчына не проста пяшчотная, ласкавая маці, але ў першую чаргу абаронца, абагульнены вобраз чысціні і стойкасці беларускага народа, поўны веры ў жыццё. 

На работах народнага мастака Беларусі Міхаіла Савіцкага вобраз маці, якая нараджае і гадуе дзяцей, трансфармуецца ў вобраз Маці-Радзімы, што заклікае бараніць яе і сама гатова змагацца да апошняга за будучыню і лёс сваіх нашчадкаў. Маці ў творчасці мастака – гэта ўвасабленне мацярынскай любові і самаадданасці, самаахвярнасці, гатоўнасці выкарыстоўваць любыя сродкі для абароны сваіх дзяцей. 

Партызанская мадонна (Мінская)
Партызанская мадонна (Мінская)
Міхаіл Савіцкі
  • 1978
Віцебскія вароты
Віцебскія вароты
Міхаіл Савіцкі
  • 1967
Прайсці налева
Прайсці направа

Пасляваеннае аднаўленне, здабыццё спакою і ўпэўненасці ў заўтрашнім дні нараджае светлыя, цёплыя, пяшчотныя вобразы мацярынства на работах такіх беларускіх мастакоў, як Альгерд Малішэўскі, Адольф Гугель, Пётр Крохалеў, Васіль Сумараў.

Пасляваенныя гады
Пасляваенныя гады
Альгерд Малішэўскі
  • 1965–1967
Бабіна лета. (Спяваюць "Песняры")
Бабіна лета. (Спяваюць "Песняры")
Адольф Гугель
  • 1977
Партрэт Ганны Шпакоўскай з дзецьмі
Партрэт Ганны Шпакоўскай з дзецьмі
Пётр Крохалеў
  • 1980
Мой дом
Мой дом
Васіль Сумараў
  • 1973
Прайсці налева
Прайсці направа

І ўсё ж трэба адзначыць, што большасць тых мастацкіх вобразаў, што ўзнікаюць у нашай памяці пры ўзгадванні тэмы мацярынства, створаны мужчынамі-мастакамі. Гэта, так бы мовіць, мужчынскі погляд, які часта адрозніваецца ад вобраза мацярынства, створанага жанчынамі, дзе ёсць месца не толькі замілаванню, спакою і бязмежнаму шчасцю, але і страху, трывозе, хваляванню за сваё дзіця, перажыванням за яго лёс. 

Мір таму, хто ўваходзіць
Мір таму, хто ўваходзіць
Раіса Кудрэвіч
  • 1985
Вясёлка. Мацярынства
Вясёлка. Мацярынства
Нінэль Шчасная
  • 1966
Прайсці налева
Прайсці направа

Вобраз маці, адзінства маці і дзіцяці – вечная тэма, якая заўсёды будзе хваляваць творцаў і натхняць іх у любую эпоху на стварэнне непаўторных мастацкіх работ, што знойдуць водгук у сэрцах гледачоў.

Настасся Трафімчык – вядучы навуковы супрацоўнік Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь