3 красавіка 2026 года ў Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь (г. Мінск, вул. К. Маркса, 24) пачынае работу выстава “Пяць стагоддзяў шанавання Маці Божай: зваротная перспектыва. XVIII–XIV ст.”.
Выстава “Пяць стагоддзяў шанавання Маці Божай: зваротная перспектыва.
XVIII–XIV ст.” – другі сумесны выставачны праект паміж Наўгародскім музеем-запаведнікам і Нацыянальным мастацкім музеем Рэспублікі Беларусь. Супрацоўніцтва двух музеяў пачалося менавіта з тых праектаў, якія прысвечаны нашай агульнай спадчыне – старажытнарускаму мастацтву, рускаму і беларускаму іканапісу.
Канцэпцыя выставы – паказаць скарбы беларускага і наўгародскага абраза ў парадку, адваротным храналагічнаму. У рамках выставы “зваротная перспектыва” раскрываецца як рух супраць часу, ад барочных прыгожасцяў беларускага і наўгародскага абраза XVIII стагоддзя да залатога веку іканапісу Русі XIV–XV стагоддзяў. Такі падыход дазволіць гледачу прайсці няхай кароткі, але насычаны шлях. Спачатку ўдосталь налюбавацца на найтанчэйшыя дэталі, на змешванне канона і рэалізму, на дзіцячыя абліччы анёлаў і сялянскія твары апосталаў, на барочныя празмернасці і амаль сялянскі дэкор абразоў XVIII стагоддзя, прайсці праз багародзічныя вобразы “бунташнага” і пераломнага XVII стагоддзя (калі запрошаныя беларускія майстры выступалі ў якасці настаўнікаў і заканадаўцаў новых павеваў для Маскоўскага царства), і закончыць шлях на шэдэўрах XIV–XV стагоддзяў, якія па праву лічацца тым самым “залатым векам” іканапісу.
Аб’яднальнай тэмай ва ўсіх прадстаўленых іконах служыць агульнае не толькі для праваслаўных Расіі і Беларусі, але для ўсіх традыцыйных хрысціян шанаванне і заступніцтва Найсвяцейшай Маці Божай.
Вобраз Маці Божай займае асаблівае месца ў духоўнай традыцыі хрысціянства. Дзеве Марыі прысвечаны шматлікія храмы. Яе выявам адводзіцца найважнейшае месца ў сістэме храмавага роспісу, Яе вобраз увасоблены ў помніках іканапісу, вышывання,
дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва.
У разнастайнасці багародзічнай іканаграфіі раскрываюцца розныя сімвалічныя аспекты шанавання Маці Божай. Да ліку найстаражытнейшых тыпаў прыналежаць поўныя царскай вартасці выявы Маці Божай з Дзіцём на троне і велічны вобраз Аранты (лац. Тая, што моліцца) з узнятымі ў традыцыйным жэсце заступніцкай малітвы рукамі. З VIII ст. вядомы тып Маці Божай Агіясарытысы (у рускай традыцыі – Заступніцы), прадстаўленай без Дзіцяці, у трохчацвяртным развароце направа, у малітоўным звароце да Хрыста. Адным з самых распаўсюджаных у візантыйскім мастацтве з’яўляецца ўрачысты варыянт Маці Божай Адзігітрыі (грэч. Правадніца), які ўзыходзіць да абраза, намаляванага, паводле падання, апосталам і евангелістам Лукой. Асаблівай пяшчотай і сумам прасякнута выява Маці Божай Елеусы (грэч. Міласцівая; у рускай традыцыі – Замілаванне) – выява ахвярнай матчынай любові і спачування.
Багародзічныя сюжэты і вобразы складаюць значную частку найбагацейшых збораў ікон Наўгародскага музея-запаведніка і Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь. У прадстаўленых на выставе помніках раскрываецца шматвяковая гісторыя шанавання выявы Маці Божай – ад шэдэўраў XIV–XVI ст., якія трымаюцца візантыйскай традыцыі, да ўзораў іканапіснага мастацтва Новага часу, што ўзніклі пад уплывам еўрапейскай мастацкай культуры.
Выстава будзе працаваць да 14 чэрвеня 2026 года.
